جستجو
     
  
 
 
کتاب صوتی آه بر اساس ترجمه نفس المهموم
 
 
 
 
 
انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (5)
764
 
 

Tahoor_invitation امثال قرآنی و کتب معروف امثال سایره
آیات بسیار و احادیث بیشماری در زبان فارسی، عربی، ترکی (و حتی السنه و گویش های هندی، بربری، سومالی، ازبکی، بلوچی، پشتو، سندی، گجراتی، بنگالی، تامیلی و جز آنها) مثل شده است و پژوهشگران اسلامی از زمان قدیم آیات و احادیث امثالی را که صورت «مثل سائر» (یا گردنده در میان مردم و درگفتار ایشان) یافته اند گرد آروده اند. اگر بخواهیم سیاهه ی همه آن کتابها را یاد کنیم سخن دراز می شود، تنها به چند نمونه ی مشهور اکتفا می کنیم:
1. کتاب امثال القرآن نوشته ی ابراهیم بن محمد بن نفطویه (323 هـ. قـ.).
2. کتاب امثال القرآن نوشته ی ابوالحسن علی بن محمد ماوردی مصری (450 هـ.قـ).
3. کتاب امثال القرآن نوشته ی شمس الدین احمد بن ابی بکر بن قیم الجوزیه (754هـ.قـ. ).
4. کتاب الاداب نوشته ی ابوالفضل جعفر بن محمد شمس الخلافه ی افضلی مصری (543 ـــ 622 هـ .قـ.) شاعر و نویسنده و خطاط معروف سده ی ششم و هفتم هجری. وی در این کتاب فصلی را خاص امثال قرآن مجید قرار داده است( طبع مصر، 1349 هـ. قـ.) «فصل فی الفاظ یتمثل بها من القرآن». این دانشمند 69 آیه از آیات کریمه را که در زمان او مثل سایر بوده، ضبط کرده است. و سیوطی در کتاب خود الاتقان این 69 مورد را نقل کرده و تنها پنج (5) مثل بر آنها افزوده است.
5. پیش از سیوطی (910 هـ. قـ.) شهاب الدین ابوالفتح محمد بن احمد ابشیهی مصری (790 ـــ 852 هـ. قـ.) در کتاب المستطرف فی کل فن مستظرف، فصلی را مخصوص امثال سایره قرار داده است. در آغاز این فصل می گوید: «بدان که امثال از شریف ترین چیزهایی است که خردمند می تواند گفتار خود را به آن پیوند دهد، و نوشته خود را به گوهرهای آن بیاراید، و کتاب خدا به بسیاری از آنها ناطق است و کلام سرور ما پیامبر خدا(ص) نیز از امثال خالی نیست».
فهرستی که ابشیهی از امثال قرآن ارائه کرده، ظاهرا از کتاب الاداب شمس الخلافه ی مصری گرفته شده است، زیرا با مندرجات آن چندان فرقی ندارد. در این فصل کتاب تنها (55) مورد از امثال کتاب مجید و (33) مورد از امثال حدیث یاد کرده است.
6. در روزگار ما شادروان علی اصغر حکمت، استاد دانشگاه تهران نیز کتابی سودمند در امثال کتاب مجید به نام امثال قرآن (فصلی از تاریخ قرآن کریم) پرداخته است. و در آن حدود 245 مثل از آیات قرآن مجید را فهرست کرده است.

نمونه هایی از امثال سایره قرآنی
برای نمونه چند مورد از این امثال را که امروز نیز همچنان در میان مردم، بویژه مردمان با سواد و فرهیخته، متداول و زبانزد است در زیر می آوریم:
1. الحمد لله رب العالمین (فاتحه، آیه ی 1).
سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است.
2. فی قلبهم مرض فزادهم الله مرضا (بقره، آیه ی10).
در دل های آنان بیماری است و خدا بیماری ایشان بیفزاید.
3. صم بکم عمی فهم لا یعقلون (بقره، آیات 18 و 172).
کران و گنگان و کوران اند و نمی اندیشند.
4. ما ننسخ من آیة او ننسها نأت بخیر منها (بقره آیه ی 106).
آیه یی را نسخ و یا فراموش نمی سازیم [مگر اینکه] بهتر از آن بیاوریم.
5. هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین (بقره، / آیه ی 112).
ندارد کسی با تو ناگفته، کار *** ولیکن چو گفتی دلیلش بیار
دلیل خود را بیاورید اگر راست گویایند.
6. انا لله و انا الیه راجعون (بقره، آیه ی 156)
ما از آن خداییم و به سوی او باز می گردیم.
7. ولکم فی القصاص حیاه یا اولی الالباب (بقره/ آیه ی 178).
شما را در قصاص کردن زندگانی است ای خردمندان.
8. یرید الله بکم الیسر ولا یرید بکم العسر (بقره/ آیه ی 184).
خدا برای شما آسانی می خواهد، و برای شما دشواری نمی خواهد.
9. ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکة (بقره، آیه ی 194).
با دستان خویش خود را به هلاکت نیاندازید.
10. عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئا و هو شر لکم (بقره/آیه ی 21).
باشد که چیزی را خوش ندارید ولی برای شما سودمند باشد، و باشد که چیزی را دوست داشته باشید در حالی که برای شما زیانمند باشد.
هر چه آن طلبی اگر نباشد *** از مصلحتی به در نباشد
هر نیک و بدی که در شمار است ***چون در نگری صلاح کار است
بس یافته کان بساز بینی *** نایافته به چو باز بینی

(نظامی، لیلی و مجنون).
11. لا تکلف نفس الا وسعها (بقره/ آیه ی 232).
هیچ نفسی جز به اندازه ی توانش مکلف نمی شود.
12. کم من فئة قلیله غلبت فئة کثیرة باذن الله (بقره/ آیه ی 248).
چه بسا گروه اندکی بر گروه بسیاری غلبه کنند، به دستوری خدا.
13. لا یکلف الله نفسا الا وسعها (بقره/ آیه ی 286).
خدا هیچ نفسی را جز به اندازه توانش مکلف نمی سازد.
14. واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا (آل عمران / آیه ی 103).
و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده مشوید.
15. و شاورهم فی الامر (آل عمران/ آیه ی 159).
و در کار(ها) با آنان رای بزن.
امر «شاورهم» پیمبر را رسید *** گرچه رایی نیست رایش را ندید
16. کل نفس ذائقة الموت (آل عمران/ آیه ی 185).
هر جانی چشنده ی مرگ است.
17. و خلق الانسان ضعیفا (نساء/ آیه ی 37)
و آدمی ناتوان آفریده شده است.
18. ارض الله واسعة [ فتهاجروا فیها] (نساء/ آیه ی 96).
زمین خداوند پنهاور است پس در آن مهاجرت کنید.
19. و الصلح خیر (نساء/ آیه ی 127).
و سازش بهتر است.
به نزدیک من صلح بهتر که جنگ (سعدی).
20. تعاونوا علی البر و التقوا و لا تعاونوا علی الاثم و العدوان (مائده/ آیه ی 3).
بر نیکو کاری و پرهیزگاری همیاری کنید و بر گناه کردن و دشمنی همیاری مکنید.
21. لا تسألوا عن اشیاء ان تبد لکم تسؤکم (مائده/ آیه ی 105).
از چیزهایی مپرسید که اگر برایتان آشکار شود حالتان را بد کند.
22. لا رطب ولا یابس الا فی کتاب مبین (انعام/آیه ی 59).
خشک و تری نیست که در کتابی آشکار (= لوح محفوظ) نباشد.
23. و لا تزر وازرة وزر اخری (انعام/آیه ی 164).
و هیچ باربرداری (= گناهکاری) بار (= گناه) دیگری را بر نمی دارد.
هیچ وازر وزر غیری بر نداشت *** هیچ کس ندرود تا چیزی نکاشت
(مثنوی،دفتر 2/بیت121).
24. کلوا و اشربوا و لا تسرفوا (اعراف/ آیه ی 30).
بخورید و بیاشامید و از اندازه مگذرید.
25. اولئک کالانعام بل هم اضل (اعراف/ آیه ی 178).
آنها چون چهارپایان اند بلکه آنها گمراه ترند.
26. انما اموالکم و اولادکم فتنه (انفال/ آیه ی 28).
خواسته ها و فرزندانتان فتنه (آزمایش) هستند.
27. و لاتنس نصیبک من الدنیا (انفال/ آیه ی 77).
و بهره ی خود را از دنیا فراموش مکن.
28. فلیضحکوا قلیلا ولیبکوا کثیرا (توبه/ آیه ی 83).
پس باید اندک بخندند و بسیار بگریند.
29. هذه بضاعتنا ردت الینا (یوسف/ آیه ی 65).
این دست مایه ی خود ماست که به سوی خودمان باز گردانیده اند.
30. و ان تعدوا نعمه الله لا تحصوها (نحل/ آیه ی 18).
و اگر نعمت (های) خدا را شماره کنید شمردن نتوانید.
31. لکل نبا مستقر (انعام/ آیه ی 67).
با خرابات نشینان ز کرامات ملاف *** هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد
(حافظ).
این سی و یک مورد تنها بخشی از امثال سائره ی موجود در کتب ادبی و فلسفی و کلامی و فقهی است که تنها از 16 سوره برگزیده ایم، و اگر بخواهیم استفاده هایی را که شاعران، ادیبان منشیان، متکلمان و اندیشمندان ایرانی و تازی از آنها کرده اند، یکایک ذکر کنیم، مستلزم پرداختن کتابی کلان است.
ادامه دارد...
در ادامه و در قسمت پایانی از این نوشتار به بررسی کتب معروف امثال احادیث نبوی و امثال معروف از احادیث خواهیم پرداخت.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1- حلبی، دکتر علی اصغر- تاثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی – انتشارات اساطیر 1374

2- امام محمد غزالی، احیاءالعلوم

3- تفسیر ابوالفتح رازی

 
   
 
کاربر گرامی، این بخش اختصاص دارد به نظر شما درباره موضوع مطرح شده، در صورتی که نیاز به سئوال یا بحث و گفتگو در رابطه با موضوع مربوطه را دارید، از طریق سایت کاربران (my.tahoor.com) اقدام نمایید.
 
 
 
 

انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (1)

انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (2)

انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (3)

انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (4)

انواع استفاده از صنایع ادبی در آیات و روایات (6)

 
 
 
 

1- حلبی، دکتر علی اصغر- تاثیر قرآن و حدیث در ادبیات فارسی – انتشارات اساطیر 1374

2- امام محمد غزالی، احیاءالعلوم

3- تفسیر ابوالفتح رازی

 
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
کلیه حقوق متعلق است به موسسه فرهنگی جام طهور